ILLUSTRATIE: MAARTEN HUIZING
Mark Zuckerberg, CEO van Meta en Facebook, Lauren Sanchez, Jeff Bezos, oprichter van Amazon, Sundar Pichai, CEO van Google, en Elon Musk, CEO van Tesla en SpaceX, wonen de inauguratie ceremonie bij voordat Donald Trump op 20 januari 2025 in de Rotunda van het Capitool in Washington, DC, wordt beëdigd als de 47e president van de Verenigde Staten.
FOTO: SAUL LOEB / ANP
6
5
4
3
2
1
Niet alleen de RUG kan zonder Big Tech…
Er zijn alternatieven
Het besef dát er andere mogelijkheden zijn, is het begin van een autonoom bestaan. Probeer eens een andere browser, zoekmachine of mailservice. Vervang WhatsApp door Signal (een open-source berichtenapp). Kies voor Proton (privacyvriendelijke e-mail en cloudopslag). Overweeg Mastodon of Bluesky als gedecentraliseerd alternatief voor X (voorheen Twitter).
Kleine stappen helpen
Je hoeft niet in één keer alles te doen. Maak het niet te groot. Een overstap naar een andere webbrowser, bijvoorbeeld van Google Chrome naar het Europese Vivaldi, scheelt al een slok op een borrel. Dit geldt ook voor bedrijven of organisaties. In één keer overstappen voelt overweldigend en zorgt waarschijnlijk voor chaos. Bouw de afhankelijkheid daarom stap voor stap af.
Als je kiest, doe het bewust
Digitale autonomie begint met kennis, ofwel digitale geletterdheid. Lees je in over de mogelijkheden en beperkingen. Er zijn tienduizenden alternatieven, maar niet alle opties zijn makkelijk te vinden. Niet overstappen is trouwens ook een bewuste keuze, omdat er bijvoorbeeld nog geen goed alternatief voorhanden is.
Ga in gesprek
Wat doen beleidsbepalers om meer digitale autonomie te bereiken? Ga erover in gesprek. Wat doet je werkgever, wat doen lokale beleidsbepalers? Het kan ook via het stemhokje. Nerdvote verzamelde kandidaat-Kamerleden die zich inzetten voor digitale autonomie, privacy en cyberveiligheid.
Ontwikkel een exit-strategie
Deze tip geldt vooral voor organisaties of bedrijven. Het afgelopen decennium was het credo: ‘Alles naar de cloud’. Nu moeten we nadenken over de vraag: hoe komen we eruit? Niet alleen vanwege geopolitieke spanningen. Het is soms ook een simpele rekensom: licentiekosten kunnen omhoogschieten als de afhankelijkheid te groot wordt.
Ontwikkel een eigen visie
Nog één voor bedrijven en organisaties. Digitale autonomie is meer dan technologie. De
digitale infrastructuur bepaalt wie of wat je bent. Ontwikkel een visie op digitalisering en
bepaal zelf de koers. Gebruiken we AI omdat Microsoft het aanbiedt, of verbetert het daadwerkelijk ons werk?
6 tips van Oskar
Marijke Folgering
Oskar Gstrein
Nolda Tipping-Griffioen
H
et was met recht een wake-upcall: de tweede termijn van de Amerikaanse president Donald Trump, gevolgd door een spervuur aan maatregelen. Zo kregen wetenschappers vragenlijsten voor de kiezen over onderwerpen als gender, diversiteit en klimaat. Grote Amerikaanse
Daniela Jou-Valencia – Faculteit Medische Wetenschappen
‘We delight in the beauty of the butterfly but rarely admit the changes it has gone through to
achieve that beauty.’ (Maya Angelo)
STELLING
TEKST: JELLE POSTHUMA
De Rijksuniversiteit Groningen zet koers naar digitale autonomie. In 2030 wil de universiteit niet langer afhankelijk zijn van de grote Amerikaanse techbedrijven.
‘We willen zelf bepalen met wie we samenwerken.’
Ommuurde tuinen
Volgens Gstrein is een overstap naar alternatieven voor Big Tech goed mogelijk. ‘Ik ben zelf gestopt met MacOS als besturingssysteem van mijn laptop en overgestapt naar Linux. Het kan gewoon, en het is ook helemaal niet zo ingewikkeld. Natuurlijk, het werkt niet hetzelfde. Maar dit gaat over ons bestaansrecht. Als we niets doen, hebben we straks geen controle meer over ons onderwijs en onderzoek.’
De overstap vraagt bovenal om gedragsverandering, vervolgt de onderzoeker. ‘Er is een andere denkwijze nodig. Het draait om het besef dat er keuzes zijn.’ De grote aanbieders creëren volgens hem ‘walled gardens’. Binnen deze ‘ommuurde tuin’ zien gebruikers maar een deel van het internet. ‘Dit past niet bij de originele ideologie van het internet, en het past ook niet bij onze democratische samenleving.’ Het besef dat er keuzevrijheid is, moet ook worden overgebracht aan studenten. ‘Dat doen we nog te weinig’, zegt Gstrein. ‘Er moet meer aandacht komen voor het trainen van een jonge generatie die digitaal autonoom is.’
Overtuigen en enthousiasmeren
Voor de bedrijfsvoering en het onderwijs zijn er op relatief korte termijn alternatieven beschikbaar, stelt Gstrein. Voor onderzoek ligt dat ingewikkelder. Folgering vult hem aan: ‘In het onderzoek gaan de ontwikkelingen snel. Er is bij de faculteiten de nodige autonomie om zelf te bepalen welke software ze gebruiken. Dat is ook volstrekt logisch: wetenschappers willen de beste instrumenten om hun onderzoek uit te voeren.’ Maar deze individuele autonomie zorgt voor minder slagkracht op gemeenschappelijk niveau, zegt Gstrein. ‘Ook op dit gebied is een cultuurverandering nodig.’
Digitale autonomie gaat niet volgens een oekaze, benadrukt Tipping-Griffioen. ‘We zijn als universiteit niet heel centraal geregeld. Als we iets willen bereiken, moeten we studenten en medewerkers zien te enthousiasmeren en te overtuigen.’ Vandaar ook de aandacht voor ideeën van onderop, precies zoals de beweging met de petitie is begonnen. En is internet feitelijk ook niet zo ontstaan en verder ontwikkeld?
Academische vrijheid, onafhankelijkheid en veiligheid
Niet lang na de geopolitieke aardverschuiving ging er in Groningen een petitie rond, ondertekend door een groep medewerkers die de RUG opriep zich los te maken van Google, Microsoft, Amazon en andere grote Amerikaanse aanbieders. Een van de initiatiefnemers was Gstrein. ‘Dat was gezien de herverkiezing van Trump een goede timing. Maar het speelde al veel langer. De petitie gaat vooral over de vraag hoe wij als universiteit weer zelf zeggenschap krijgen.’
Het College van Bestuur van de RUG steunde de beweging, en de afgelopen periode zijn belangrijke stappen gezet, vertellen Gstrein en Tipping-Griffioen. De Alliance for Digital Autonomy (ADA), een coalitie van verschillende partijen binnen de RUG, ontwikkelde een zogeheten ‘roadmap’, die heeft geleid tot een programma om de universiteit minder afhankelijk te maken. Drie principes staan daarbij centraal: academische vrijheid, onafhankelijkheid en veiligheid.
De ambitie van de universiteit is stevig: de RUG wil in 2030 minder afhankelijk zijn van Big Tech. ‘In de media werd het soms wel een beetje verbasterd’, zegt Tipping-Griffioen. ‘Zo van: de RUG zou in 2030 helemaal vrij willen zijn van Big Tech. Het ligt iets genuanceerder. Over vier jaar willen we de keuzevrijheid hebben om zelf te bepalen met wie we samenwerken. Nu zitten we nog in een vendor lock-in: we zijn sterk afhankelijk van één leverancier en overstappen is moeilijk. Dat willen we doorbreken – maar zoiets is niet op een vrijdagmiddag geregeld.’
De beweging sluit aan bij bredere initiatieven op het gebied van digitale soevereiniteit, waarbij het draait om zeggenschap en controle over de digitale infrastructuur. Samen met de noordelijke onderwijs-instellingen (mbo, hbo en wo) heeft de RUG het programma Bach ontwikkeld: een nationale impuls voor talentontwikkeling op het gebied van digitale soevereiniteit.
Op zoek naar alternatieven
Marijke Folgering, die sinds augustus bij de RUG als kwartiermaker en programmamanager digitale autonomie aan de slag is, gaat in kaart brengen wat de universiteit al doet en waar de risico’s ten aanzien van digitale autonomie liggen, om te beginnen voor de ‘kritieke systemen’. Er gaat veel goed: zo heeft de RUG een eigen dataopslag, en ook de rekenkracht via het High Performance Computing (HPC)-cluster is autonoom.
Maar niet voor alle activiteiten is direct een goed alternatief beschikbaar, vervolgt Folgering. ‘Daarom moeten we soms tussenstappen zetten. Voor ons onderwijsplatform Brightspace zijn we bijvoorbeeld nog afhankelijk van Amazon web services (AWS). Alle alternatieve aanbieders gebruiken ook Amazon. We zijn in gesprek met de leverancier om hen te bewegen data op een veilige manier op te slaan.’
Ook de samenwerking met andere Nederlandse universiteiten, bijvoorbeeld binnen Universiteiten van Nederland (UNL), is van groot belang. ‘Je wilt niet dat iedereen het wiel opnieuw gaat uitvinden’, zegt Folgering. Een goed voorbeeld is de ontwikkeling van Nextcloud, een ‘open source’ dienst als alternatief voor de Google-omgeving. Het systeem biedt onder meer e-mail, bestandsopslag en videobellen.
Wie is de baas?
‘We waren al langer bezig met het onderwerp digitale autonomie, maar door deze geopolitieke veranderingen kreeg het ineens een hogere urgentie’, zegt Nolda Tipping-Griffioen. Ze is directeur van het Centrum voor Informatie Technologie (CIT) en Chief Information Officer van de Rijksuniversiteit Groningen. ‘Ik kreeg zelf het gevoel dat we onze wetenschappers hiertegen moeten beschermen, want ook de RUG is te sterk afhankelijk van deze Amerikaanse Big Tech-bedrijven.’
Oskar Gstrein, adjunct-hoogleraar met de leerstoel Data Governance en Digitale Autonomie aan de RUG, wijst op de grote rol van digitale infrastructuur binnen de universiteit. Veel activiteiten op het gebied van onderwijs, onderzoek en ondersteuning vinden plaats op clouddiensten, veelal van Amerikaanse aanbieders. Studenten en medewerkers gebruiken bijvoorbeeld dagelijks de diensten van Google voor hun mail, documenten, agenda en opslag. Ook AI (kunstmatige intelligentie) speelt een steeds grotere rol.
Deze afhankelijkheid zorgt ervoor dat de universiteit de controle over haar onderzoek en onderwijs dreigt te verliezen, stelt Gstrein. ‘Wat is onze rol als universiteit? Zijn we een soort zeer geavanceerde klant van Big Tech geworden? We moeten veel beter nadenken over wat er met onze data gebeurt, en welke positie we als universiteit innemen. Het gaat erom dat we weer een bewuste keuze kunnen maken en zeggenschap behouden over onze digitale infrastructuur. Zonder een weloverwogen houding zullen andere partijen voor ons beslissen.’
technologiebedrijven maakten vrijwel direct een knieval voor de nieuwe wind uit Washington.
ILLUSTRATIE: MAARTEN HUIZING
Big Tech
FOTO: SAUL LOEB / ANP
6 tips van Oskar
Niet alleen de RUG kan zonder Big Tech…
1 Er zijn alternatieven
Het besef dát er andere mogelijkheden zijn, is het begin van een autonoom bestaan. Probeer eens een andere browser, zoekmachine of mailservice. Vervang WhatsApp door Signal (een open-source berichtenapp). Kies voor Proton (privacyvriendelijke e-mail en cloudopslag). Overweeg Mastodon of Bluesky als gedecentraliseerd alternatief voor X (voorheen Twitter).
2 Kleine stappen helpen
Je hoeft niet in één keer alles te doen. Maak het niet te groot. Een overstap naar een andere webbrowser, bijvoorbeeld van Google Chrome naar het Europese Vivaldi, scheelt al een slok op een borrel. Dit geldt ook voor bedrijven of organisaties. In één keer overstappen voelt overweldigend en zorgt waarschijnlijk voor chaos. Bouw de afhankelijkheid daarom stap voor stap af.
3 Als je kiest, doe het bewust
Digitale autonomie begint met kennis, ofwel digitale geletterdheid. Lees je in over de mogelijkheden en beperkingen. Er zijn tienduizenden alternatieven, maar niet alle opties zijn makkelijk te vinden. Niet overstappen is trouwens ook een bewuste keuze, omdat er bijvoorbeeld nog geen goed alternatief voorhanden is.
4 Ga in gesprek
Wat doen beleidsbepalers om meer digitale autonomie te bereiken? Ga erover in gesprek. Wat doet je werkgever, wat doen lokale beleidsbepalers? Het kan ook via het stemhokje. Nerdvote verzamelde kandidaat-Kamerleden die zich inzetten voor digitale autonomie, privacy en cyberveiligheid.
5 Ontwikkel een exit-strategie
Deze tip geldt vooral voor organisaties of bedrijven. Het afgelopen decennium was het credo: ‘Alles naar de cloud’. Nu moeten we nadenken over de vraag: hoe komen we eruit? Niet alleen vanwege geopolitieke spanningen. Het is soms ook een simpele rekensom: licentiekosten kunnen omhoogschieten als de afhankelijkheid te groot wordt.
6 Ontwikkel een eigen visie
Nog één voor bedrijven en organisaties. Digitale autonomie is meer dan technologie. De digitale infrastructuur bepaalt wie of wat je bent. Ontwikkel een visie op digitalisering en bepaal zelf de koers. Gebruiken we AI omdat Microsoft het aanbiedt, of verbetert het daadwerkelijk ons werk?
Marijke Folgering
Oskar Gstrein
Nolda Tipping-Griffioen
Academische vrijheid, onafhankelijkheid en veiligheid
Niet lang na de geopolitieke aardverschuiving ging er in Groningen een petitie rond, ondertekend door een groep medewerkers die de RUG opriep zich los te maken van Google, Microsoft, Amazon en andere grote Amerikaanse aanbieders. Een van de initiatiefnemers was Gstrein. ‘Dat was gezien de herverkiezing van Trump een goede timing. Maar het speelde al veel langer. De petitie gaat vooral over de vraag hoe wij als universiteit weer zelf zeggenschap krijgen.’
Het College van Bestuur van de RUG steunde de beweging, en de afgelopen periode zijn belangrijke stappen gezet, vertellen Gstrein en Tipping-Griffioen. De Alliance for Digital Autonomy (ADA), een coalitie van verschillende partijen binnen de RUG, ontwikkelde een zogeheten ‘roadmap’, die heeft geleid tot een programma om de universiteit minder afhankelijk te maken. Drie principes staan daarbij centraal: academische vrijheid, onafhankelijkheid en veiligheid.
De ambitie van de universiteit is stevig: de RUG wil in 2030 minder afhankelijk zijn van Big Tech. ‘In de media werd het soms wel een beetje verbasterd’, zegt Tipping-Griffioen. ‘Zo van: de RUG zou in 2030 helemaal vrij willen zijn van Big Tech. Het ligt iets genuanceerder. Over vier jaar willen we de keuzevrijheid hebben om zelf te bepalen met wie we samenwerken. Nu zitten we nog in een vendor lock-in: we zijn sterk afhankelijk van één leverancier en overstappen is moeilijk. Dat willen we doorbreken – maar zoiets is niet op een vrijdagmiddag geregeld.’
De beweging sluit aan bij bredere initiatieven op het gebied van digitale soevereiniteit, waarbij het draait om zeggenschap en controle over de digitale infrastructuur. Samen met de noordelijke onderwijs-instellingen (mbo, hbo en wo) heeft de RUG het programma Bach ontwikkeld: een nationale impuls voor talentontwikkeling op het gebied van digitale soevereiniteit.
Op zoek naar alternatieven
Marijke Folgering, die sinds augustus bij de RUG als kwartiermaker en programmamanager digitale autonomie aan de slag is, gaat in kaart brengen wat de universiteit al doet en waar de risico’s ten aanzien van digitale autonomie liggen, om te beginnen voor de ‘kritieke systemen’. Er gaat veel goed: zo heeft de RUG een eigen dataopslag, en ook de rekenkracht via het High Performance Computing (HPC)-cluster is autonoom.
Maar niet voor alle activiteiten is direct een goed alternatief beschikbaar, vervolgt Folgering. ‘Daarom moeten we soms tussenstappen zetten. Voor ons onderwijsplatform Brightspace zijn we bijvoorbeeld nog afhankelijk van Amazon web services (AWS). Alle alternatieve aanbieders gebruiken ook Amazon. We zijn in gesprek met de leverancier om hen te bewegen data op een veilige manier op te slaan.’
Ook de samenwerking met andere Nederlandse universiteiten, bijvoorbeeld binnen Universiteiten van Nederland (UNL), is van groot belang. ‘Je wilt niet dat iedereen het wiel opnieuw gaat uitvinden’, zegt Folgering. Een goed voorbeeld is de ontwikkeling van Nextcloud, een ‘open source’ dienst als alternatief voor de Google-omgeving. Het systeem biedt onder meer e-mail, bestandsopslag en videobellen.
Wie is de baas?
‘We waren al langer bezig met het onderwerp digitale autonomie, maar door deze geopolitieke veranderingen kreeg het ineens een hogere urgentie’, zegt Nolda Tipping-Griffioen. Ze is directeur van het Centrum voor Informatie Technologie (CIT) en Chief Information Officer van de Rijksuniversiteit Groningen. ‘Ik kreeg zelf het gevoel dat we onze wetenschappers hiertegen moeten beschermen, want ook de RUG is te sterk afhankelijk van deze Amerikaanse Big Tech-bedrijven.’
Oskar Gstrein, adjunct-hoogleraar met de leerstoel Data Governance en Digitale Autonomie aan de RUG, wijst op de grote rol van digitale infrastructuur binnen de universiteit. Veel activiteiten op het gebied van onderwijs, onderzoek en ondersteuning vinden plaats op clouddiensten, veelal van Amerikaanse aanbieders. Studenten en medewerkers gebruiken bijvoorbeeld dagelijks de diensten van Google voor hun mail, documenten, agenda en opslag. Ook AI (kunstmatige intelligentie) speelt een steeds grotere rol.
Deze afhankelijkheid zorgt ervoor dat de universiteit de controle over haar onderzoek en onderwijs dreigt te verliezen, stelt Gstrein. ‘Wat is onze rol als universiteit? Zijn we een soort zeer geavanceerde klant van Big Tech geworden? We moeten veel beter nadenken over wat er met onze data gebeurt, en welke positie we als universiteit innemen. Het gaat erom dat we weer een bewuste keuze kunnen maken en zeggenschap behouden over onze digitale infrastructuur. Zonder een weloverwogen houding zullen andere partijen voor ons beslissen.’
Mark Zuckerberg, CEO van Meta en Facebook, Lauren Sanchez, Jeff Bezos, oprichter van Amazon, Sundar Pichai, CEO van Google, en Elon Musk, CEO van Tesla en SpaceX, wonen de inauguratie ceremonie bij voordat Donald Trump op 20 januari 2025 in de Rotunda van het Capitool in Washington, DC, wordt beëdigd als de 47e president van de Verenigde Staten.
Ommuurde tuinen
Volgens Gstrein is een overstap naar alternatieven voor Big Tech goed mogelijk. ‘Ik ben zelf gestopt met MacOS als besturingssysteem van mijn laptop en overgestapt naar Linux. Het kan gewoon, en het is ook helemaal niet zo ingewikkeld. Natuurlijk, het werkt niet hetzelfde. Maar dit gaat over ons bestaansrecht. Als we niets doen, hebben we straks geen controle meer over ons onderwijs en onderzoek.’
De overstap vraagt bovenal om gedragsverandering, vervolgt de onderzoeker. ‘Er is een andere denkwijze nodig. Het draait om het besef dat er keuzes zijn.’ De grote aanbieders creëren volgens hem ‘walled gardens’. Binnen deze ‘ommuurde tuin’ zien gebruikers maar een deel van het internet. ‘Dit past niet bij de originele ideologie van het internet, en het past ook niet bij onze democratische samenleving.’ Het besef dat er keuzevrijheid is, moet ook worden overgebracht aan studenten. ‘Dat doen we nog te weinig’, zegt Gstrein. ‘Er moet meer aandacht komen voor het trainen van een jonge generatie die digitaal autonoom is.’
Overtuigen en enthousiasmeren
Voor de bedrijfsvoering en het onderwijs zijn er op relatief korte termijn alternatieven beschikbaar, stelt Gstrein. Voor onderzoek ligt dat ingewikkelder. Folgering vult hem aan: ‘In het onderzoek gaan de ontwikkelingen snel. Er is bij de faculteiten de nodige autonomie om zelf te bepalen welke software ze gebruiken. Dat is ook volstrekt logisch: wetenschappers willen de beste instrumenten om hun onderzoek uit te voeren.’ Maar deze individuele autonomie zorgt voor minder slagkracht op gemeenschappelijk niveau, zegt Gstrein. ‘Ook op dit gebied is een cultuurverandering nodig.’
Digitale autonomie gaat niet volgens een oekaze, benadrukt Tipping-Griffioen. ‘We zijn als universiteit niet heel centraal geregeld. Als we iets willen bereiken, moeten we studenten en medewerkers zien te enthousiasmeren en te overtuigen.’ Vandaar ook de aandacht voor ideeën van onderop, precies zoals de beweging met de petitie is begonnen. En is internet feitelijk ook niet zo ontstaan en verder ontwikkeld?
H
Trump, gevolgd door een spervuur aan maatregelen. Zo kregen wetenschappers vragenlijsten voor de kiezen over onderwerpen als gender, diversiteit en klimaat. Grote Amerikaanse technologie-bedrijven maakten vrijwel direct een knieval voor de nieuwe wind uit Washington.
et was met recht een wake-upcall: de tweede termijn van de Amerikaanse president Donald
Daniela Jou-Valencia – Faculteit Medische Wetenschappen
‘We delight in the beauty of the butterfly but rarely admit the changes it has gone through to
achieve that beauty.’ (Maya Angelo)
STELLING
De Rijksuniversiteit Groningen zet koers naar digitale autonomie. In 2030 wil de universiteit niet langer afhankelijk zijn van de grote Amerikaanse techbedrijven. ‘We
willen zelf bepalen met wie we samenwerken.’
TEKST: JELLE POSTHUMA