Landing of the Danes, ca. 1130, Miscellany on the life of St. Edmund, Morgan Library & Museum, MS M.736
anders bekeken
Nelleke IJssennagger-van der Pluijm (1986) is sinds maart 2021 Directeur-Bestuurder met onderzoekstaak bij de Fryske Akademy en sinds januari 2025 bijzonder hoogleraar Cultuurgeschiedenis van het zuidelijke Noordzeegebied in de vroege middeleeuwen en Vikingtijd aan de RUG. De leerstoel is ingesteld door de Fryske Akademy. Daarvoor was ze Regionaal Curator Cornwall bij de National Trust in Engeland en Conservator Terpencultuur en Middeleeuwen bij het Fries Museum. IJssennagger-van der Pluijm studeerde Scandinavistiek, archeologie en Oudgermaans en volgde de researchmaster Classical Medieval and Renaissance Studies aan de RUG. In 2017 promoveerde ze in Groningen op haar proefschrift Central because Liminal. Frisia in a Viking Age North Sea World. Ze is Fellow of the Society of Antiquities of London (FSA).
Flateyjarbók (Codex Flateyensis, ca. 1387-1394, GKS 1005 fol
Flateyjarbók (Codex Flateyensis, ca. 1387-1394, GKS 1005 fol
FOTO: JEROEN VAN KOOTEN
V
Athra Malki – Faculteit Medische Wetenschappen
It’s not the load that breaks you down; it’s the way you carry it. (Lou Holtz)
STELLING
“
‘Voor mij is het belangrijkste om
te laten zien dat culturen en geschiedenissen nooit zo zwart-wit zijn als we ze vaak voorstellen.’
TEKST: LIEKE VAN DEN KROMMENACKER
Vikingen zijn veel meer dan de woeste, plunderende zeevaarders waar we ze vaak voor houden, blijkt uit onderzoek van Nelleke IJssennagger-Van der Pluijm. Hygiëne hadden ze hoog in het vaandel, evenals poëzie. ‘We begrijpen de overblijfselen uit de Vikingwereld nog niet goed genoeg, omdat we geneigd zijn de zee als een barrière te zien.’
Gelaagd en complex
Omdat de Viking-poëzie zeer cryptisch van aard is en aan allerlei strenge regels moest voldoen wat betreft rijm en metrum, is het zo goed als onmogelijk om deze zonder hulp te ontcijferen. Een van de personen die zich toelegde op het inventariseren en opschrijven van het gros van de saga’s – en dus ook de gedichten – was Snorri Sturluson. ‘Zijn werk is heel belangrijk voor ons begrip van deze verhalen,’ benadrukt IJssennagger-Van der Pluijm.
Sturluson vertaalde niet alleen, hij zorgde ook voor uitgebreide uitleg bij zogeheten ‘kenningen’: een ingewikkelde vorm van beeldspraak die door Vikingen werd gehanteerd. Zo heette een schip niet gewoon ‘schip’, maar ‘paard van de golven’. En hadden ze het over ‘hoornvloed’, dan bedoelden ze ‘drank’. ‘Gist-Rijn’ betekende dan weer bier, met een verwijzing naar de rivier de Rijn. Maar ging het over ‘wijn’, dan omschreven ze dat als ‘de vernietiger van waardigheid’.
De saga’s met hun poëtische karakter vormen slechts een klein onderdeel van haar onderzoek, maar zijn volgens IJssennagger-Van der Pluijm een mooi voorbeeld van de gelaagdheid en complexiteit van de Vikingwereld. ‘Voor mij is het belangrijkste om te laten zien dat culturen en geschiedenissen nooit zo zwart-wit zijn als we ze vaak voorstellen. En dat ze veel meer doorwerken dan we denken. Ik hoop dat ik vanuit mijn leerstoel een nieuwe generatie onderzoekers kan enthousiasmeren.’
Voet aan de grond
De Vikingtijd is de periode tussen, pak ’m beet, 800 en 1100 na Christus. ‘Mijn leerstoel richt zich op de vraag wat er toen en in de aanloop van die tijd precies gebeurde tussen die verschillende kusten rond de Noordzee, Frisia in het bijzonder,’ verduidelijkt IJssennagger-Van der Pluijm. ‘Aan de ene kant leken mensen in die periode erg op hoe wij nu zijn. Tegelijkertijd was het een heel andere wereld waarin heel andere maatstaven golden.’
Het woord Viking betekent eigenlijk iemand die op tocht gaat, om macht, roem of rijkdom te verzamelen, zegt IJssennagger-Van der Pluijm. ‘Vaak was het een kwestie van ergens voet aan de grond krijgen, zodat je belasting mocht innen of politieke macht kon verwerven.’ Daarbij was veel geoorloofd: plunderen, moorden, verkrachten, slavernij. ‘Er was heel veel avontuur, maar ook veel geweld. Maar dat was niet per se voorbehouden aan Vikingen alleen. Het was de tijd van het Frankische Rijk en het centraliseren van de macht. Ook op het continent, zoals het vasteland van Europa werd genoemd, ging dat gepaard met geweld en religieuze druk.’
Om goed te begrijpen wat het precies inhoudt om een Viking te zijn, is het eveneens van belang om te weten wat een Viking allemaal niet is. IJssennagger-Van der Pluijm: ‘Het is geen etnische term. Het is dus geen stam, of een volk. In eerste instantie is de term gekoppeld aan de activiteit: op Viking gaan, een overzees avontuur.’ Iemand kon dus onderweg een Viking zijn en thuis, tijdens het seizoen dat hij niet op Vikingtocht was, een boer. En hoewel de Vikingcultuur is ontstaan in Scandinavië, identificeerden ook mensen uit de Baltische Staten, Engeland of het Friese kustgebied zich waarschijnlijk soms als Viking.
De zee als verbinder
Door haar onderzoek probeert IJssennagger-Van der Pluijm een beter beeld te krijgen van wat ze de intercoastal dynamics noemt: de verbondenheid tussen de verschillende Noordzeekusten in die tijd. ‘Je ziet dat de connecties overzee van grote invloed waren op de culturele ontwikkelingen. Eigenlijk begrijpen we de overblijfselen uit Vikingwereld nog niet goed, omdat we geneigd zijn om binnen landsgrenzen te denken en de zee als een barrière te zien. Terwijl het destijds precies andersom was: de zee was de belangrijkste verbinder. De mensen aan de kust deelden veel meer met elkaar en hadden veel meer contact met mensen aan andere kusten dan met mensen in het binnenland.’
Het gevolg was dat Vikingen soms langere tijd op andere kustplekken doorbrachten, waardoor er levendige handel en culturele uitwisseling bestond. Effecten hiervan zijn vandaag de dag nog steeds zichtbaar, bijvoorbeeld in huidig taalgebruik. Zo stammen woorden als window, give, take en egg af van het Oudnoors. ‘De Vikingen hebben deze woorden naar Engeland gebracht.’
Dat Vikingen gevoel hadden voor taal blijkt ook uit de overgeleverde saga’s: de verhalen verteld door Vikingen zelf, later opgetekend in perkamenten manuscripten. Deze verhalen bevatten naast mythologische elementen en verslagen van hun activiteiten, veel poëzie. ‘Deze gedichten waren vaak onderdeel van het lopende verhaal,’ zegt IJssennager-Van der Pluijm. ‘Wat je veel ziet, zijn lofdichten op de koning of andere heersers.’ Op deze manier probeerden Vikingen hen gunstig te stemmen. ‘Als je rondreist ben je steeds afhankelijk van de gastvrijheid en de veiligheid van de mensen en de plekken die je bezoekt. Dus reisde je naar een bepaald hof om daar een tijdje te blijven, dan kon het helpen om een mooi gedicht voor de koning te schrijven.’
in het Friese kustgebied heel wat gevonden. Dat laat zien dat ons kustgebied verbonden was met de Vikingwereld.’
Een fris riekende, keurig gekamde en welbespraakte Viking, dat is nog eens wat anders dan het heersende beeld van de woeste en nietsontziende krijger die al plunderend door het leven gaat. Dat deden ze óók, maar dat is lang niet het hele verhaal, weet IJssennagger-Van der Pluijm, die onderzoek doet naar de wereld van deze beruchte zeevaarders en de relatie met onder meer het kustgebied dat we Frisia noemen. Het heersende beeld van de Viking verdient verdieping, zo blijkt. ‘De Vikingen hebben zo’n impact gemaakt in de geschiedenis, van Scandinavië tot Noord-Amerika en Constantinopel. Ze hadden een heel eigen culturele en ook literaire traditie, die onderdeel was van een veel grotere Noordzeecultuur, waar ons kustgebied ook bij hoorde.’
IJssennagger-Van der Pluijm, verbonden aan de Rijksuniversiteit Groningen en de Fryske Akademy, bekleedt de enige leerstoel in Nederland over de Vikingtijd en de Vikingen. In officiële bewoordingen is ze sinds 1 januari 2025 bijzonder hoogleraar Cultuurgeschiedenis van het zuidelijke Noordzeegebied in de vroege middeleeuwen en Vikingtijd. Aldus buigt ze zich over archeologische vondsten, Viking-literatuur, het landschap en de mondelinge tradities uit die tijd, die later op schrift zijn gesteld.
ikingen gingen op een vaste dag in de week in bad. ‘Veel mensen weten het niet, maar ze waren veel bezig met hun uiterlijk en hygiëne,’ zegt Nelleke IJssennagger-Van der Pluijm (1986). ‘De meeste mensen liepen met een kam rond, vaak gemaakt van hertengewei. Daarvan zijn er ook
Landing of the Danes, ca. 1130, Miscellany on the life of St. Edmund, Morgan Library & Museum,
MS M.736
anders bekeken
Flateyjarbók (Codex Flateyensis, ca. 1387-1394, GKS 1005 fol
Gelaagd en complex
Omdat de Viking-poëzie zeer cryptisch van aard is en aan allerlei strenge regels moest voldoen wat betreft rijm en metrum, is het zo goed als onmogelijk om deze zonder hulp te ontcijferen. Een van de personen die zich toelegde op het inventariseren en opschrijven van het gros van de saga’s – en dus ook de gedichten – was Snorri Sturluson. ‘Zijn werk is heel belangrijk voor ons begrip van deze verhalen,’ benadrukt IJssennagger-Van der Pluijm.
Sturluson vertaalde niet alleen, hij zorgde ook voor uitgebreide uitleg bij zogeheten ‘kenningen’: een ingewikkelde vorm van beeldspraak die door Vikingen werd gehanteerd. Zo heette een schip niet gewoon ‘schip’, maar ‘paard van de golven’. En hadden ze het over ‘hoornvloed’, dan bedoelden ze ‘drank’. ‘Gist-Rijn’ betekende dan weer bier, met een verwijzing naar de rivier de Rijn. Maar ging het over ‘wijn’, dan omschreven ze dat als ‘de vernietiger van waardigheid’.
De saga’s met hun poëtische karakter vormen slechts een klein onderdeel van haar onderzoek, maar zijn volgens IJssennagger-Van der Pluijm een mooi voorbeeld van de gelaagdheid en complexiteit van de Vikingwereld. ‘Voor mij is het belangrijkste om te laten zien dat culturen en geschiedenissen nooit zo zwart-wit zijn als we ze vaak voorstellen. En dat ze veel meer doorwerken dan we denken. Ik hoop dat ik vanuit mijn leerstoel een nieuwe generatie onderzoekers kan enthousiasmeren.’
Voet aan de grond
De Vikingtijd is de periode tussen, pak ’m beet, 800 en 1100 na Christus. ‘Mijn leerstoel richt zich op de vraag wat er toen en in de aanloop van die tijd precies gebeurde tussen die verschillende kusten rond de Noordzee, Frisia in het bijzonder,’ verduidelijkt IJssennagger-Van der Pluijm. ‘Aan de ene kant leken mensen in die periode erg op hoe wij nu zijn. Tegelijkertijd was het een heel andere wereld waarin heel andere maatstaven golden.’
Het woord Viking betekent eigenlijk iemand die op tocht gaat, om macht, roem of rijkdom te verzamelen, zegt IJssennagger-Van der Pluijm. ‘Vaak was het een kwestie van ergens voet aan de grond krijgen, zodat je belasting mocht innen of politieke macht kon verwerven.’ Daarbij was veel geoorloofd: plunderen, moorden, verkrachten, slavernij. ‘Er was heel veel avontuur, maar ook veel geweld. Maar dat was niet per se voorbehouden aan Vikingen alleen. Het was de tijd van het Frankische Rijk en het centraliseren van de macht. Ook op het continent, zoals het vasteland van Europa werd genoemd, ging dat gepaard met geweld en religieuze druk.’
Om goed te begrijpen wat het precies inhoudt om een Viking te zijn, is het eveneens van belang om te weten wat een Viking allemaal niet is. IJssennagger-Van der Pluijm: ‘Het is geen etnische term. Het is dus geen stam, of een volk. In eerste instantie is de term gekoppeld aan de activiteit: op Viking gaan, een overzees avontuur.’ Iemand kon dus onderweg een Viking zijn en thuis, tijdens het seizoen dat hij niet op Vikingtocht was, een boer. En hoewel de Vikingcultuur is ontstaan in Scandinavië, identificeerden ook mensen uit de Baltische Staten, Engeland of het Friese kustgebied zich waarschijnlijk soms als Viking.
De zee als verbinder
Door haar onderzoek probeert IJssennagger-Van der Pluijm een beter beeld te krijgen van wat ze de intercoastal dynamics noemt: de verbondenheid tussen de verschillende Noordzeekusten in die tijd. ‘Je ziet dat de connecties overzee van grote invloed waren op de culturele ontwikkelingen. Eigenlijk begrijpen we de overblijfselen uit Vikingwereld nog niet goed, omdat we geneigd zijn om binnen landsgrenzen te denken en de zee als een barrière te zien. Terwijl het destijds precies andersom was: de zee was de belangrijkste verbinder. De mensen aan de kust deelden veel meer met elkaar en hadden veel meer contact met mensen aan andere kusten dan met mensen in het binnenland.’
Het gevolg was dat Vikingen soms langere tijd op andere kustplekken doorbrachten, waardoor er levendige handel en culturele uitwisseling bestond. Effecten hiervan zijn vandaag de dag nog steeds zichtbaar, bijvoorbeeld in huidig taalgebruik. Zo stammen woorden als window, give, take en egg af van het Oudnoors. ‘De Vikingen hebben deze woorden naar Engeland gebracht.’
Dat Vikingen gevoel hadden voor taal blijkt ook uit de overgeleverde saga’s: de verhalen verteld door Vikingen zelf, later opgetekend in perkamenten manuscripten. Deze verhalen bevatten naast mythologische elementen en verslagen van hun activiteiten, veel poëzie. ‘Deze gedichten waren vaak onderdeel van het lopende verhaal,’ zegt IJssennager-Van der Pluijm. ‘Wat je veel ziet, zijn lofdichten op de koning of andere heersers.’ Op deze manier probeerden Vikingen hen gunstig te stemmen. ‘Als je rondreist ben je steeds afhankelijk van de gastvrijheid en de veiligheid van de mensen en de plekken die je bezoekt. Dus reisde je naar een bepaald hof om daar een tijdje te blijven, dan kon het helpen om een mooi gedicht voor de koning te schrijven.’
FOTO: JEROEN VAN KOOTEN
bezig met hun uiterlijk en hygiëne,’ zegt Nelleke IJssennagger-Van der Pluijm (1986). ‘De meeste mensen liepen met een kam rond, vaak gemaakt van herten-gewei. Daarvan zijn er ook in het Friese kustgebied heel wat gevonden. Dat laat zien dat ons kustgebied verbonden was met de Vikingwereld.’
Een fris riekende, keurig gekamde en welbespraakte Viking, dat is nog eens wat anders dan het heersende beeld van de woeste en nietsontziende krijger die al plunderend door het leven gaat. Dat deden ze óók, maar dat is lang niet het hele verhaal, weet IJssennagger-Van der Pluijm, die onderzoek doet naar de wereld van deze beruchte zeevaarders en de relatie met onder meer het kustgebied dat we Frisia noemen. Het heersende beeld van de Viking verdient verdieping, zo blijkt. ‘De Vikingen hebben zo’n impact gemaakt in de geschiedenis, van Scandinavië tot Noord-Amerika en Constantinopel. Ze hadden een heel eigen culturele en ook literaire traditie, die onderdeel was van een veel grotere Noordzeecultuur, waar ons kustgebied ook bij hoorde.’
IJssennagger-Van der Pluijm, verbonden aan de Rijksuniversiteit Groningen en de Fryske Akademy, bekleedt de enige leerstoel in Nederland over de Vikingtijd en de Vikingen. In officiële bewoordingen is ze sinds 1 januari 2025 bijzonder hoogleraar Cultuurgeschiedenis van het zuidelijke Noordzeegebied in de vroege middeleeuwen en Vikingtijd. Aldus buigt ze zich over archeologische vondsten, Viking-literatuur, het landschap en de mondelinge tradities uit die tijd, die later op schrift zijn gesteld.
ikingen gingen op een vaste dag in de week in bad. ‘Veel mensen weten het niet, maar ze waren veel
V
Athra Malki – Faculteit Medische Wetenschappen
It’s not the load that breaks you down; it’s the way you carry it. (Lou Holtz)
STELLING
FOTO: SIESE VEENSTRA
Nelleke IJssennagger-
van der Pluijm (1986) is sinds maart 2021 Directeur-Bestuurder met onderzoekstaak bij de Fryske Akademy en sinds januari 2025 bijzonder hoogleraar Cultuurgeschiedenis van het zuidelijke Noordzeegebied in de vroege middeleeuwen en Vikingtijd aan de RUG. De leerstoel is ingesteld door de Fryske Akademy.
Daarvoor was ze Regionaal Curator Cornwall bij de National Trust in Engeland en Conservator Terpencultuur en Middeleeuwen bij het Fries Museum. IJssennagger-van der Pluijm studeerde Scandinavistiek, archeologie en Oudgermaans en volgde de researchmaster Classical Medieval and Renaissance Studies aan de RUG. In 2017 promoveerde ze in Groningen op haar proefschrift Central because Liminal. Frisia in a Viking Age North Sea World. Ze is Fellow of the Society of Antiquities of London (FSA).
“
‘Voor mij is het belangrijkste om
te laten zien dat culturen en geschiedenissen nooit zo
zwart-wit zijn als we ze
vaak voorstellen.’
Vikingen zijn veel meer dan de woeste, plunderende zeevaarders waar we
ze vaak voor houden, blijkt uit onderzoek van Nelleke IJssennagger-Van der Pluijm. Hygiëne hadden ze hoog in het vaandel, evenals poëzie. ‘We begrijpen de overblijfselen uit de Vikingwereld nog niet goed genoeg, omdat we geneigd zijn de zee als een barrière te zien.’
TEKST: LIEKE VAN DEN KROMMENACKER