ANDREW CABALLERO-REYNOLDS / AFP

Ook jij kunt een dader worden

Op 11 mei interviewt Alette Smeulers Mohamedou Ould Slahi bij Studium Generale.
https://sggroningen.nl/evenement/be-kind

In de academische literatuur heet dat ‘continuum of destructiveness’: het stapje voor stapje accepteren van en wennen aan een nieuwe wredere werkelijkheid. Dat eerste stapje kan zelfs het belangrijkste zijn, omdat met die stap een psychologische weerstand is gebroken.

Genocide van onderaf
‘Waarvan ik in de Verenigde Staten schrik, is bijvoorbeeld de demonisering en dehumanisering van een bepaalde groep. In Nazi-Duitsland waren dat de Joden, hier de migranten. Zij worden steevast criminelen, of zelfs beesten, genoemd. In een normale rechtsstaat zijn er checks and balances: wij kunnen niet zomaar worden opgepakt en in de gevangenis gestopt. Als dat wel gebeurt, kunnen wij naar de rechter stappen. Dat zijn basisrechten die in Nazi-Duitsland bepaalde groepen werden ontnomen, net als nu in de VS. Vermeende illegale migranten worden daar opgepakt, de grens over gezet en in detentiecentra opgesloten, zonder dat ze bij een rechter terecht kunnen.’

‘Wat daarnaast belangrijk is, is de dynamiek binnen een groep. In nazi-Duitsland was Hitler de charismatische leider. Daarnaast had je Joseph Goebbels als de fanaticus, en carrièremakers als Hermann Göring. Vervolgens heb je een hele hoop mensen die, zoals historicus Ian Kershaw dat zo mooi heeft gezegd, ‘are working towards the Führer’. Want iedereen in Nazi-Duitsland wist: wil ik carrière maken, dan moet ik er in mee gaan. Daardoor hoefde Hitler bepaalde dingen niet eens meer aan te geven, want mensen deden het uit zichzelf al. Op een gegeven moment ontstond er onder historici zelfs de discussie: was het een genocide van bovenaf, of zelfs van onderaf?’

‘Nu de vergelijking met de VS’, vervolgt Smeulers: ‘De Republikeinse partij is al gezuiverd. Je hoeft maar kritiek op de president te hebben, zelfs met goede argumenten, en je wordt het mikpunt van Trumps toorn en op een zijspoor gezet. Tegenspraak is niet meer mogelijk. Alle handremmen op die rijdende trein zijn daarmee weggehaald.’

Europa wordt uit elkaar gespeeld
Wat vindt ze van de rol die Mark Rutte, als secretaris-generaal van de NAVO, pakt in de omgang met Trump? ‘Wat Rutte doet, vind ik pijnlijk en gênant. Hij praat Trump volledig naar de mond, en speelt daarmee in op Trumps narcisme. Op de korte termijn is dat succesvol, of lijkt dat succesvol. Maar het gevaarlijke is dat Rutte daarmee Trumps visie op de wereld accepteert. Die visie is dat recht er niet toe doet. Op de lange termijn is dat funest. Want hij praat een man naar de mond die een wereld wil scheppen die ver afstaat van de Europese fundamenten, waarin mensenrechten, samenwerking en de internationale rechtsorde het normaliserende kader vormen. Rutte werkt daardoor mee aan het ten onder gaan van die wereldorde.’

‘Je ziet dat Europa uit elkaar gespeeld wordt, en dat daarin verschillende persoonlijke motieven naar boven komen. Sommige leiders, zoals de Hongaarse premier Orbán, steunen Trump uit ideologische overwegingen. Anderen steunen Trump uit opportunisme, zoals Mark Rutte. Weer anderen zullen hem steunen uit angst, omdat ze bang zijn voor importheffingen en andere vormen van chantage. Ik zie dat als een gigantisch gevaarlijke trend.’

‘De Europese leiders hadden van het begin af aan keihard moeten vasthouden aan die internationale rechtsorde, en iedere schending daarvan aan de kaak moeten stellen. Dat gebeurt niet, en daardoor komen ze steeds verder in de problemen. Als wij dat nu wel gaan doen, betalen we daar een prijs voor. Want je krijgt de toorn van de machtigste man ter wereld over je heen. Maar níet tegen hem in gaan, heeft een veel hogere prijs. En dat is dat je de hele internationale rechtsorde en ook de democratie volledig onderuit haalt.’

Daders laten zich meeslepen
Denk niet dat het alleen ‘de anderen’ zijn die daders kunnen worden; dat is het kloppend hart van Smeulers gedachtengoed. ‘Ik was behoorlijk gefrustreerd dat het boek De meeste mensen deugen van Rutger Bregman zo populair was’, zegt ze. ‘Die titel alleen al suggereert: de meeste mensen (automatisch: jij en ik) zijn goed. Wíj deugen. Die gedachte vind ik het aller gevaarlijkste: ík kan geen dader zijn, ik doe zoiets niet. Terwijl ik juist in mijn onderzoek gevonden heb dat daders er niet vanaf een nulpunt voor kiezen iets vreselijks te gaan doen. Nee, ze raken erin verstrikt. Ze laten zich meeslepen. En op een gegeven moment: ja, dan doen ze het, of zijn ze er bij betrokken.’

Opvallend aan Smeulers is dat ze, zowel in de publieksversie van haar boek als daarbuiten, waarschuwt voor de huidige politieke dynamiek in de Verenigde Staten. Is die grote stap van haar boek vol misdaden naar de Amerikaanse actualiteit niet wat ongemakkelijk?

‘Nee, ik vind dat juist belangrijk’, zegt ze. ‘Mijn doel is om te begrijpen waarom mensen bepaalde dingen doen. Ik kijk altijd naar de psychosociale mechanismen en dynamieken achter de misdaden. Door dat uitgangspunt zie ik mijn boek als een waarschuwing voor wat er nu in de VS aan de gang is. Je kunt Trump niet zomaar vergelijken met Hitler, omdat je dan onmiddellijk denkt aan de misdaden die Hitler begaan heeft. Maar als je Trump vergelijkt met bijvoorbeeld de jonge Hitler of, het begin van zijn regime, zie je schrikbarend veel parallellen. Ik concludeer dat: álle mensen daders kunnen worden. Dat is niet omdat er in jou en mij iets slechts zit, maar wel omdat wij in bepaalde omstandigheden kunnen transformeren tot een dader.’

FOTO: REYER BOXEM

nieuwe boek over oorlogsmisdadigers en terroristen heeft de titel Angstaanjagend normaal gekregen. Dat is een verwijzing naar wat de Duitse filosofe Hannah Arendt schreef over de nazibeambte Adolf Eichmann, die in 1961 in Jeruzalem ter dood veroordeeld werd vanwege zijn coördinerende rol in de transporten van Joodse mensen naar de vernietigings-kampen. In de epiloog van haar Engelstalige boek Eichmann in Jerusalem schreef Arendt dat de Duitse misdadiger ‘terribly and terrifyingly normal’ was.

Precies dat citaat werd de titel van een podcastserie die Smeulers over haar onderzoekswerk maakte, en precies dat citaat moest de titel worden van de eerste versie van haar boek in 2024. Maar haar academische uitgever Routledge hield dat toen tegen. ‘Het mocht alleen als subtitel en dat vond ik héél frustrerend’, zegt Smeulers. Nu er een publieksversie van haar boek verschijnt, lukt het alsnog.

Want die titel balt samen hoe Alette Smeulers na dertig jaar onderzoek tegen oorlogsmisdadigers en genocideplegers aan kijkt: het zijn gewone mensen, die ongemakkelijk veel op onszelf lijken.

Encyclopedie van wreedheden
Haar boek bevat in de kern een uitgebreide typologie van soorten daders: de destructieve leider, de fanaticus, de carrièremaker, de toegewijde onderdaan, de wreker, de profiteur, de crimineel, de sadist, de professional. Voorbeelden van deze types put ze uit de encyclopedie van wreedheden die de 20^e eeuw is geweest: van de vuile oorlog in Argentinië tot het kolonelsregime in Griekenland, van nazi-Duitsland tot de Vietnamoorlog, van Saddam Hussein tot Pol Pot.

De kernboodschap van Smeulers is dat mensen psychologische zwakheden hebben die hen tot daderschap kunnen brengen.

‘Het verschil tussen Arendt en mij is denk ik dat zij zegt dat sommige mensen geen empathie hebben, maar dat ik in mijn onderzoek ben tegen gekomen dat mensen kunnen leren hun mededogen en kritische reflectie uit te schakelen. Mensen kunnen in een tunnelvisie terecht komen en zeggen: nu sluit ik mij af voor empathie. Ze kunnen dat vooral richting een bepaalde groep die ze eerst gedemo-niseerd en vervolgens gedehumaniseerd hebben. Daardoor kun je de situatie hebben dat iemand ’s ochtends vroeg en
’s avonds na het werk een liefhebbende vader kan zijn, en in de tussentijd alle empathie kan uitsluiten.’

‘Ik vergelijk het met een chirurg op het moment dat er na een auto-ongeluk een zwaargewond kind binnenkomt. Die arts kan niet in tranen uitbarsten omdat het zo zielig is voor het kind en de ouders, zelfs al weet de arts dat het kind levenslang de gevolgen van het ongeluk zal ondervinden. Nee, de arts moet in een professionele modus komen en alleen denken aan wat gedaan moet worden. Het is cru, maar dat lijkt op hoe daders het doen: “Dit moet ik nou eenmaal doen voor het grotere doel.”’

et is een kleine revanche voor Alette Smeulers, hoogleraar Internationale Misdrijven: haar

H

Met haar nauwgezette studie van oorlogsmisdadigers en genocide-plegers krijgt Alette Smeulers
veel aandacht. In haar boek Angstaanjagend normaal geeft ze een typologie van daders. Ze schreef het nadrukkelijk als een waarschuwing voor ons. Dat vindt zij de gevaarlijkste gedachte: dat jijzelf geen dader zou kunnen zijn.

TEKST: JURGEN TIEKSTRA